Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler? Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Farkı

Arabuluculuk Nedir? Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Farkı

Arabuluculuk süreci nasıl işler sorusunun cevabı, önce iki türü ayırmakla başlar. Arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe karar verebileceği özel hukuk uyuşmazlıklarını, tarafsız bir üçüncü kişi eşliğinde müzakereyle çözme yöntemidir. Bu yöntem 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile düzenlenir.

Sistemin iki temel türü vardır. Zorunlu arabuluculukta kanun, dava açabilmeyi arabulucuya başvurmuş olma şartına bağlar. Bu, teknik bir kavram olan "dava şartı"dır. İhtiyari arabuluculukta ise taraflar tamamen kendi iradesiyle, yasal bir zorunluluk olmaksızın arabulucuya başvurur.

Arabulucu, hakim gibi karar vermez. Görevi, tarafların kendi çözümlerini bulmasına yardımcı olmaktır. Taraflar anlaşmak istemezse kimse onları anlaşmaya zorlayamaz. Zorunlu olan yalnızca masaya oturmak, yani sürece başvurmuş olmaktır.

Bu ayrım pratikte sık karıştırılır. Kapsam dışı bir uyuşmazlıkta gereksiz yere arabulucuya başvurmak zaman kaybettirir. Kapsama giren bir uyuşmazlıkta arabuluculuğu atlamak ise davanın reddiyle sonuçlanır. Osmangazi'de büromuza gelen müvekkillerin büyük kısmı, önce bu ayrımı netleştirmek istiyor.

Arabuluculuk Hangi Davalarda Zorunlu? Dava Şartı Kapsamı

Dava şartı arabuluculuk, kanunun açıkça saydığı uyuşmazlık türleriyle sınırlıdır. Kanunda sayılmayan bir uyuşmazlık, dava şartına tabi değildir. 2026 itibarıyla kapsam dört ana alanda toplanır.

İş hukukunda dava şartı, 2018'den bu yana en yoğun uygulanan alandır. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti, yıllık izin ücreti ve işe iade talepleri bu kapsamdadır. Arabulucuya başvurmadan açılan iş davası, mahkemece esasa girilmeden reddedilir.

Kira, kat mülkiyeti ve komşuluk uyuşmazlıkları 1 Eylül 2023 tarihinde sisteme dahil edildi. Konut ve çatılı işyeri kiralarında tahliye, kira tespiti ve kira uyarlama davaları artık dava şartı arabuluculuğa tabidir. Tüketici uyuşmazlıklarında ise parasal sınırın altındaki taleplerde Tüketici Hakem Heyeti'ne, üstündeki taleplerde arabulucuya gidilir.

Ticari davalarda dava şartı, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerini kapsar. İtirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da bu kapsamda değerlendirilir. Bursa'daki ticari işletmeler arasındaki alacak uyuşmazlıklarında bu aşama sıkça atlanıyor ve dava usulden reddediliyor.

Arabuluculuğun Zorunlu Olmadığı Durumlar: İstisnalar

Her uyuşmazlık arabuluculuğa elverişli değildir. Tarafların üzerinde serbestçe karar veremeyeceği, kamu düzenini ilgilendiren konular kapsam dışındadır. Bu istisnaları bilmemek, gereksiz zaman kaybına yol açar.

İş hukukunda önemli bir istisna vardır. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları, dava şartı arabuluculuk kapsamı dışındadır. Bu davalar teknik bilirkişi incelemesi gerektirdiğinden doğrudan iş mahkemesinde açılabilir.

Kira tarafında da bir istisna bulunur. İcra ve İflas Kanunu'na göre ilamsız icra yoluyla tahliye, bilinen adıyla Örnek 13 ödeme emri süreci, arabuluculuğa tabi değildir. Buna karşılık sulh hukuk mahkemesinde açılacak doğrudan tahliye veya kira tespiti davaları arabuluculuk kapsamındadır.

Boşanma, velayet, soybağı davaları ve ceza yargılaması arabuluculuğa konu edilemez. Aile içi şiddet iddiası taşıyan uyuşmazlıklarda da arabuluculuk yolu kapalıdır; koruma tedbirlerinin gecikmemesi için bu yol kapatılmıştır. Vergi davaları ve idari yargının görev alanına giren iptal davaları da kapsam dışıdır.

İhtiyari Arabuluculuk Nedir? Ne Zaman Tercih Edilir?

İhtiyari arabuluculuk, dava şartı kapsamına girmeyen veya taraflar dava açmadan doğrudan uzlaşmak istediğinde devreye girer. Yargı harçlarının ve vekalet ücretlerinin yüksekliği, bu yolu son yıllarda daha cazip hale getirdi. Taraflar, mahkemeye gitmeden önce veya dava açıldıktan sonra dahi bu yolu tercih edebilir.

Kapsamı oldukça geniştir. Aile hukukunda, boşanma kararı kesinleştikten sonra mal rejiminin tasfiyesi, nafaka artırımı veya azaltımı talepleri ihtiyari arabuluculuğa elverişlidir. Miras hukukunda taksim sözleşmeleri ve tenkis davaları, tazminat hukukunda trafik kazaları ve haksız fiil talepleri bu yolla çözülebilir. Borçlar hukukunda alım-satım, eser ve vekalet sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar da kapsama girer.

Süreç, taraflardan birinin ortak başvurusuyla veya diğer tarafa teklif göndermesiyle başlar. Teklifin 30 gün içinde cevaplanması gerekir; cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır. Taraflar arabulucuya başvuracaklarını beyan ederse, mahkeme yargılamayı azami 3 ay erteleyebilir; ortak talep üzerine bu süre yeniden uzatılabilir.

İhtiyari arabuluculukta ücret, dava şartı sürecinden farklı işler. Devlet katkısı bulunmaz; başvuru ve süreç en baştan taraflarca karşılanır. Dava açmanın harç, bilirkişi ve uzun yargılama maliyetiyle kıyaslandığında, erken uzlaşma çoğu zaman daha ekonomik kalır.

Arabuluculuk Süreci Adım Adım Nasıl İşler?

Süreç, dijital ve fiziki kanallarla yürür. Adliyelerde bulunan Arabuluculuk Bürolarına, büro bulunmayan yerlerde sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne başvurulur. Avukatlar ve taraflar UYAP Vatandaş Portal üzerinden e-imzayla da başvurabilir.

Yetkili büro, kural olarak karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yerdeki bürodur. Başvuruda karşı tarafın iletişim bilgileri ve uyuşmazlık konusu net biçimde belirtilmelidir. Eksik veya hatalı bilgi, sürecin gecikmesine yol açar.

Büro, sicile kayıtlı arabulucular arasından puanlama usulüne göre otomatik atama yapar. Taraflar ortak bir dilekçeyle belirli bir arabulucu üzerinde anlaştıklarını beyan ederse, o kişi görevlendirilir. Arabulucu görevi kabul ettikten sonra taraflara telefon, SMS veya e-posta yoluyla ulaşır.

İlk toplantıda arabulucu, bilgilendirme tutanağını okur; sürecin gizliliğini, eşitliğini ve gönüllülüğünü anlatır. Toplantılar fiziki ortamda yapılabileceği gibi tarafların rızasıyla çevrim içi de yürütülebilir. Müzakere sonunda anlaşma belgesi ya da anlaşamama son tutanağı düzenlenir.

Arabuluculuk Ne Kadar Sürer? Süreler ve Hak Düşürücü Süreler

Arabuluculukta sürelerin doğru hesaplanması, hak kaybını önlemenin en kritik noktasıdır. 6325 sayılı Kanun m.18/A, arabulucunun süreci 3 hafta içinde sonuçlandırmasını öngörür. Zorunlu hallerde bu süre en fazla 1 hafta uzatılabilir.

Önemli bir koruma, arabuluculuk başvurusundan son tutanağın düzenlenmesine kadar geçen sürede zamanaşımının durmasıdır. Yani arabulucuya başvurmak, alacağın zamanaşımına uğraması riskini bu süre boyunca askıya alır. Zamanaşımının dolmasına az kalan alacaklarda bu koruma kritik önem taşır.

İşe iade davaları ayrı bir titizlik gerektirir. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulmazsa işe iade hakkı düşer. Anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır.

Arabuluculuk Ücreti 2026 Ne Kadar? Kim Öder?

Arabuluculuk ücretini belirleyen düzenleme, 26 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2026 Yılı Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'dir. Tarife, 1 Ocak 2026'da yürürlüğe girmiştir.

Dava şartı arabuluculukta süreç anlaşmayla bitmezse, ilk iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Bu ücret, dava sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilir. İki saati aşan görüşmelerde ücret taraflarca tarifeye göre ödenir.

Anlaşma sağlandığında nispi ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir. İhtiyari arabuluculukta ise başvuru ve süreç en baştan ücretlidir; devlet katkısı bulunmaz. Düşük tutarlı uyuşmazlıklarda taban ücretin alacağa oranla yüksek kalabileceği akılda tutulmalıdır.

Arabulucuya Başvurmadan Dava Açarsam Ne Olur?

Dava şartı kavramı teknik bir anlam taşır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114 ve m.115 bu kavramı düzenler. Dava şartları, davanın esastan görülebilmesi için gereken ve hakimin kendiliğinden araştırdığı koşullardır.

Arabulucuya başvurulmadığı halde açılan davada mahkeme, herhangi bir esas inceleme yapmadan davayı usulden reddeder. Bu, hem zaman hem emek kaybı demektir. Yeniden başvuru gerektiğinden uyuşmazlığın çözümü aylarca gecikebilir.

Dava şartı kapsamındaki işlerde, anlaşamama son tutanağının aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenmek zorundadır. Eklenmezse mahkeme, 1 haftalık kesin süre içinde tutanağın sunulmasını ister. Bu süre içinde de eklenmezse dava, karşı tarafa tebliğ edilmeden usulden reddedilir.

Bursa Adalet Sarayı'ndaki iş mahkemelerinde ve asliye ticaret mahkemelerinde bu tür usulden ret kararlarına sıkça rastlanır. Çoğu zaman sebep, arabuluculuk aşamasının atlanması veya son tutanağın dosyaya eksiksiz eklenmemesidir.

Anlaşma Sağlanırsa ve Sağlanamazsa Ne Olur?

Sürecin sonu iki belgeden birine bağlanır ve bu belgelerin hukuki sonuçları birbirinden tamamen farklıdır. Taraflar anlaşırsa hazırlanan anlaşma belgesi, taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından birlikte imzalanır.

İmzalanan bu belge, ilam yani mahkeme kararı niteliğinde belge sayılır. İcra edilebilirlik şerhi alınmasına gerek kalmaksızın doğrudan icra dairesinde işleme konulabilir. Belge, üzerinde anlaşılan konularda kesin hüküm etkisi taşır; aynı konuda yeniden dava açılamaz.

Anlaşma sağlanamazsa arabulucu, anlaşamama son tutanağını düzenler. Bu tutanak dava yolunu açar. Tutanak taraflar, avukatları veya temsilcileri tarafından imzalanmazsa yalnızca arabulucu tarafından imzalanabilir; bu durum tutanakta ayrıntılı biçimde açıklanır.

Bu nedenle anlaşma belgesi imzalanmadan önce dikkatli değerlendirme yapılmalıdır. Belge imza altına alındıktan sonra pişmanlık, sonucu değiştirmez. Müvekkillerimize, imzadan önce mutlaka bir avukatla belge içeriğini gözden geçirmelerini öneriyoruz.

Arabuluculukta İlk Toplantıya Katılmazsam Ne Olur?

İlk toplantıya katılmama konusundaki yaptırım 2024'te köklü biçimde değişti. Önceki düzenlemede, geçerli mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, dava sonunda haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutuluyordu.

Anayasa Mahkemesi, 2023/160 E., 2024/77 K. sayılı kararıyla bu düzenlemeyi iptal etti. Mahkeme, haklı çıkan tarafın yargılama giderlerini ödemek zorunda bırakılmasının mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğine hükmetti. İptal kararı, Ocak 2025 itibarıyla yürürlüğe girdi.

Güncel uygulamada katılmama, otomatik ve kesin bir ceza doğurmuyor. Katılmayan tarafın tutumu, hakimin takdir yetkisi çerçevesinde ve dürüstlük kuralına göre değerlendiriliyor. Otomatik tam masraf cezası ise tamamen kalktı.

Yaptırımın hafiflemesi, katılmama eğilimini artırabilir. Yine de uzlaşma şansını denemek için toplantıya katılmayı öneriyoruz. Bu, iyi niyetli taraf olarak görünmenizi de sağlar.

Bursa Osmangazi'de Arabuluculuk Başvurusu Nasıl Yapılır?

Bursa'da arabuluculuk başvuruları, Bursa Adalet Sarayı bünyesindeki Arabuluculuk Bürosu üzerinden yürütülür. Fiziki başvuru bu büroya yapılabileceği gibi, UYAP Vatandaş Portal veya Avukat Portal üzerinden e-imzayla dijital başvuru da mümkündür.

Osmangazi, Nilüfer ve Yıldırım'daki işçi-işveren uyuşmazlıkları, kira anlaşmazlıkları ve ticari alacak davaları büromuzun sık karşılaştığı arabuluculuk dosyaları arasındadır. Yetkili büro, kural olarak karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yerdeki bürodur.

Büromuz, arabuluculuk aşamasından itibaren müvekkillerimizi temsil ediyor. Talebin doğru nitelendirilmesi, ilk toplantıya hazırlık ve anlaşma belgesinin içeriğinin değerlendirilmesi, sürecin sonucunu doğrudan etkiliyor.

Arabuluculuk aşaması, iş hukuku, kira ve ticari uyuşmazlıkların neredeyse tamamında dava öncesi ilk ve atlanamaz adımdır. Kapsamın doğru belirlenmesi ve sürelerin titizlikle takip edilmesi, sürecin lehinize sonuçlanmasını sağlar.

Arabuluculuk Süreci — Sık Sorulan Sorular

İlgili Hizmetler

İlgili Blog Yazıları